مس و فیروزه

فیروزه کوبی

فیروزه کوبی

هنر فیروزه کوبی (Turquoise Inlaying)، همه ما را شیفته و مجذوب خود کرده است.
حضور این نوع صنایع دستی در فرهنگ و هنر این کشور، نشان دهنده این موضوع است که چطور ایرانیان در طول تاریخ به جستجوی زیبایی بوده اند.
از گردنبندهای فیروزه ای گرفته تا ظروف دست ساز، فیروزه کوبی هنری بی‌مانند است که در تار و پود مردمان این سرزمین حَک شده است.

رنگ آبی نیلیِ فیروزه در ترکیب با بدنه مِسی یا برنجی، هارمونی رنگی منحصربه فردی ایجاد کرده، که ناخودآگاه آدمی را رهسپار تاریخ دور و دراز کشورش می کند. فیروزه کوبی که به عنوان هنری تقریباً جوان شناخته می شود، ریشه در هزاره های تاریخ دارد.
اما اینکه این هنر چیست و منشاء آن از کجاست، موضوعی است که در این مقاله درباره آن صحبت خواهد شد.

فیروزه کوبی چیست؟

یکی از محبوب ترین صنایع دستی ایران که هم تزئینی و هم کاربردی است، «فیروزه کوبی» یا پوشش فیروزه ای نام دارد.
این هنر معاصر، نوع از صنایع دستی است که با کاشت تکه های کوچک سنگ فیروزه به شکل موزائیک روی سطح ظروف، زیورآلات و اشیاء تزئینی با متریال مس، برنج، نقره یا برنز ساخته می شود.
فیروزه ها می توانند تمام بدنه یا بخش هایی از آن را بپوشانند.
زیبایی سلطنتی اشیاء، پس از پرداخت نهایی سنگ های فیروزه ای ایجاد می شوند.

به طور کلی، هنرهای تزئینی فیروزه کوبی شامل دو بخش زیر است:

  • فلز: برای قسمت فلزی این اثر هنری می توان از سنگ های قیمتی، مس، برنج و نقره استفاده کرد.
    امروزه به ترتیب مس و نقره برای ظروف و لوازم جانبی مورد استفاده قرار می گیرد.
  • سنگ: سنگ به کار رفته در این صنایع دستی، یکی از سنگ های قیمتی جهان است که از معادن فیروزه ای در نیشابور استخراج می شود.نیشابور به دلیل فیروزه های مرغوبش در جهان مشهور است.
  • از آنجا که سنگ ها با دقت و حساسیت خاصی به پایه فلزی چسبانده می شوند، فیروزه کوبی شبیه به هنر موزاییک کاری است.

تاریخچه فیروزه کوبی

کلمه فیروزه که متعلق به قرن شانزدهم است، از یک کلمه قدیمی فرانسوی که آن هم ریشه ای ترکیه دارد، وارد زبان فارسی شده است.
به این دلیل که این ماده معدنی ابتدا از طریق معادن ایران توسط ترکیه به اروپا صاد میشد.
ایرانیان آن را پیروزه (به معنی پیروزی) نامگذاری کردند.

فیروزه فارسی به طور گسترده در شمال شرقی ایران و در شهر نیشابور یافت می شود و قدمت آن به 4000 سال پیش از میلاد باز می گردد.
معادن فیروزه نیشابور، واقع در 53 کیلومتری شمال غربی شهر و در نزدیکی مسیرهای کاروانی، به عنوان قدیمی ترین معادن فیروزه جهان شناخته می شوند.

این سنگ مات بسته به منشاء خود سایه ای از رنگ های آبی نیلی، سبز و آبی – سبز را دارد.
به دلیل داشتن ظاهر و رنگ بی نظیرش، هزاران سال به عنوان یک گوهر و سنگ زینتی در حوزه هنری کشور مورد استفاده قرار گرفته است.

هنرمندان ایرانی از فیروزه در اشکال مختلف هنری از جمله صنایع دستی استفاده می کنند.
از این جهت، فیروزه کوبی از زیباترین صنایع دستی ایران است.
این ماده با کاشت قطعات کوچک سنگ فیروزه ای به سبک موزائیک بر روی سطح ظروف، زیور آلات و … با پایه های مس، برنج، نقره یا برنز ساخته شده است.

فیروزه کوبی یک نوع صنایع دستی نسبتاً جوان است که فقط هفتاد سال سن دارد.
برای نخستین بار توسط «یوسف حکیمیان» برای تزئین قطعات جواهرات مانند گوشواره ها، دستبندها، آویزها و موارد دیگر اختراع شد.
تقریباً بیست سال بعد، این صنعت از طریق  هنرمند مشهور دیگری به نام «حاج داداش» از مشهد به اصفهان منتقل شد.
بعدها، بسیاری از صنعتگران اصفهان به این هنر علاقمند شدند و بسیاری از آثار زیبا و با ارزش را ساختند.

اگرچه سرچشمه فیروزه در نیشابور و زادگاه هنر فیروزه کوبی در مشهد است، اما توسعه این هنر در کمتر از یک دهه در اصفهان تکامل یافت.
در اصفهان از تزئینات فیروزه ای در بسیاری از ظروف مختلف مانند بشقاب، سینی، ظروف پذیرایی، کاسه، لیوان، آبپاش گلاب و سایر موارد استفاده شده است. امروز فیروزه کوبی یکی از مشهورترین سوغات شهر اصفهان است.

دلیل استفاده از سنگ فیروزه در هنر فیروزه کوبی چیست؟

یافته های باستان شناسان نشان می دهد که ساکنان اولیه نیمکره شرقی دانش کاملی از فیروزه داشتند و آن را به دلایل شانس و سلامتی استفاده می کردند. این سنگ دارای ارزش های دینی، هنری و تجاری بود.
به ویژه فیروزه در ایران از زمان هخامنشیان، سنگی گرانبها و مقدس به حساب می آمده است.

فیروزه در طول زمان منشأ بسیاری از خرافات بوده است.
در قرن سوم، اعتقاد بر این بود که این سنگ قدرتی دارد که مانع سقوط صاحب آن از اسب خود می شود.
ایرانیان معتقد بودند که بازتاب نور ماه بر روی فیروزه باعث شانس می شود و آدمی را از بدی و اهریمن محافظت می کند.
آنها همچنین بر این باور بودند که نگاه کردن به سنگ می تواند قدرت بینایی را بیشتر کند و قرار دادن آن روی چِشم ملتهب، به درمان آن کمک می کرد.

پیشینیان همچنین بر این باور بودند که فیروزه نشانگر سلامتی صاحب آن است، در زمان بیماری کمرنگ می شود و در هنگام مرگ رنگ می یابد.
آنها معتقد بودند که این سنگ زیبایی اصلی خود را در دست یک صاحب جدید و سالم بازیابی می کند.
حتی امروزه، برخی معتقدند فیروزه برای لارنژیت، بیماری های تنفسی و سیستم ایمنی و استرس مفید است.

حال زیبایی و جذابیت ذاتی فیروزه با همان مفاهیم تاریخی اش، اینبار در هنر فیروزه کوبی تجلی یافته است.
در واقع، فیروزه کوبی یکی از زیباترین آثار هنری ایران است که تاریخی به اندازه نیم قرن دارد.
این هنر شامل قرار دادن تکه های فیروزه ای روی ظروف مسی، نقره ای، برنجی و برنزی است.
هنرمندان ایرانی از فیروزه در اشکال مختلف هنری از جمله خوشنویسی و صنایع دستی استفاده می کنند.
جواهرات فیروزه ای همیشه در مشرق زمین محبوب بوده است.
این مورد همچنان در میان مردم کشور، کاری با ارزش محسوب می شود.

فرآیند فیروزه کوبی چگونه است؟

سنگریزه های کوچک سنگی فیروزه ای ابتدا از معادنی که در مشهد، دامغان و نیشابور قرار دارند خریداری می شوند.
سپس بر حسب اندازه طبقه بندی می شوند و ضایعات آنها جدا می شود.
برای ساختن فیروزکوبی، ابتدا ظروف یا جواهرات انتخاب می شوند.
سپس قسمت هایی که قرار است فیروزه بر روی آن تزئین شود، توسط یک سیم نازک به ارتفاع حدود دو تا سه میلی متر تقسیم می شوند.
اگر نقوش و طرح هایی در منطقه مورد نظر وجود داشته باشد، توسط همان سیم ترسیم شده و لحیم کاری می شوند.

این فرآیند نه تنها به زیبایی محصول می افزاید، بلکه دوام و مقاومت آن را نیز بهبود می بخشد.
سپس پس از شستشو، قطعات بزرگ یا کوچکی از فیروزه انتخاب می شوند.
جسم پایه (مس، برنج یا برنز) تا 30 درجه سانتیگراد گرم می شود.
در حین گرم کردن نوع خاصی از پودر صمغ به نام «لاک گردو» که به عنوان چسب عمل می کند، روی جسم ریخته می شود تا ذوب شود.
قطعات فیروزه ای سپس روی سطح گذاشته می شوند.
این مهمترین بخش روند فیروزه کوبی است.

برای پُرکردن فضاهای خالی بین قطعات تزئین شده، پایه یک بار دیگر تا چهل درجه سانتیگراد گرم می شود.
سپس فضاهای خالی با فیروزه های کوچکتر پُر می شوند.
سپس دوباره یک لایه لاک روی سطح ذوب می شود تا منافذ باقی مانده را بپوشاند.
سرانجام، عملیات روکش دادن سطح دوباره انجام می شود که در طی آن سنگ های فیروزه ای اضافی و ناخواسته برداشته می شوند.
در مرحله بعد، سطح سنباده زنده می شود. سرانجام محصول صیقل داده شده، سطحی براق و صاف به دست می دهد.
هرچه یک اثر فیروزه کوبی دقیق تر باشد، ارزش آن چندین برابر است.

قسمت فیروزه ای توسط روغن زیتون یا کنجد جلا داده می شود تا این بخش مانند سایر قسمت ها روشن و درخشان شود.
از نظر فنی، یکنواختی سنگ های فیروزه ای بسیار مهم است.
رنگ آبی نیلی فیروزه که در آن رنگ سبز کمتری وجود دارد، هنر فیروزه کوبی را با ارزش تر می کند.
در حال حاضر، فیروزه کوبی تنها در اصفهان انجام می شود.

کلام آخر

فیروزه کوبی، هنری است که لایه ای از سنگ های برش خورده کوچک فیروزه ای را بر روی اجسام فلزی قرار داده می شود.
سپس محصولات تزئینی با ارزش را تهیه و آماده می کند.
تزئینات فیروزه ای، همانطور که امروزه انجام می شود، یکی از هنرهای معاصر قرن اخیر است.
اما دقیقاً مانند سایر هنرهای موجود دارای یک سابقه قدیمی است، زیرا تکنیک آرایش سنگریزه های کوچک و کاشی های رنگارنگ، نه تنها در ایران بلکه در سراسر جهان تاریخچه ای طولانی دارد.
هنر فیروزه کوبی، استعداد هنری صنعتگر را نشان می دهد که با جایگزینی عناصر کاربردی، طرحی ماندگار خلق می کند.

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *