مس و خاتم

مس و خاتم

مس و خاتم

تاریخچه خاتم کاری

بیشتر مردم جهان به دلایل مختلف از جمله رنگ، طراحی طبیعی و شکل زیبا به اشیاء چوبی علاقه مند هستند. این اشیاء در هر کشور به روش های مختلفی ساخته می شوند. خاتم کاری نیز یکی از هنرهای چوبی است که علی رغم زیبایی و ویژگی های منحصر به فردش، به دلیل محدودیت های جغرافیایی، تولید و پیچیدگی روند ساخت و ساز، برای بیشتر مردم جهان و حتی برای محققان نیز ناشناخته است. تاریخ هنر و صنایع دستی ایران به قدری دارای پیشینه طولانی است که به سختی می توان تاریخ دقیقا هنر خاتمکاری را مشخص کرد. اما ما در این مقاله می خواهیم با سفر به هزارتوی زمان، در مورد تاریخچه هنر خاتم کاری کنکاش کنیم؛ با ما همراه باشید.

هنر خاتم کاری چیست؟

کلمه خاتم کاری به معنای واقعی کلمه به معنای رسیدن به پایان کار است. احتمالاً دلایل متعددی برای این نوع نامگذاری برای این هنر وجود دارد، اما متأسفانه از نظر تعریف هنری، کلمه خاتم به دلیل ناشناس بودن خصوصیات آن، در هیچ منبع معروف خارجی یا دائرالمتعارف معتبری ذکر نشده است و به عنوان کلمه عمومی در نظر گرفته می شود. در بعضی از لغت نامه ها، خاتم درست با عنوان پیامبر (خاتم انبیاء) توضیح داده شده است.

در لغت نامه دهخدا آمده است: «قسمت های کوچک استخوان که در چوب با نقش و نگار خاصی می نشیند را خاتم کاری گویند». در کتاب های خارجی مورد مطالعه نویسندگان، خاتم اساساً تحت عنوان کلی کارهای تزئینی چوبی مورد تحقیق قرار گرفته است. اگر تعاریف و توضیحی که توسط نویسندگان این منابع ارائه می شود با آنچه که اکنون با نام خاتم می شناسیم در تضاد آشکار نباشد، مطمئناً شاخص خاصی برای معنی نام این هنر متعالی همچنان وجود ندارد.

منابع غربی که از تحقیقات گسترده دانشمندان و محققان به دست آمده، معنای خاتم را از مفهوم کلی تزئینی و آرایشی آن گرفته که از طریق قطعاتی از قبیل سنگ مرمر، چوب، عاج، صدف و موارد دیگر ساخته می شود. اما به طور کلی، خاتم کاری یکی از هنرهای تزئینی ایرانی است که در آن سطح اشکال چوبی یا فلزی با قطعاتی از برش استخوانی و فلزی به شکل ها و طرح های مختلف تزئین شده است. سرانجام با توجه به تعریفی که از طرف سازمان صنایع دستی ارائه شده، می توان گفت: «خاتم، هنر تزئین سطح اشیاء چوبی به روشی شبیه به موزائیک کاری با مثلث های مساوی کوچک از جنس چوب، استخوان یا فلزی با دو طرف مساوی بر روی احجام هندسی شکل است».

مواد به کار رفته در این هنر دستی می توانند از جنس طلا، نقره، برنج و آلومینیوم باشند. انواع مختلف خاتم کاری با توجه به اندازه و طرح های هندسی زیبای خود شناخته می شوند. طرح های هندسی به صورت چند ضلعی (هشت، هفت و شش و یا پنج) ایجاد می شوند. این نوع صنایع دستی شامل تولید الگوهای شکلی مختلف با چوب هایی مانند آبنوس، ساج، عناب، گل رز و فلزات گوناگون به همراه استخوان های شتر (قسمت های سفید) است. عاج، طلا یا نقره همچنین می تواند برای ارتقاء کیفی و ارزش این هنر مورد استفاده قرار گیرد. امروزه این هنر را می توان در جعبه های تزئینی، شطرنج، تخت نرد، تابلو و حتی آلات موسیقی نیز مشاهده کرد.

تاریخچه خاتم کاری

تاریخ هنر خاتم در ایران خیلی طولانی نیست و زمان و مکان دقیق شروع این نوع صنایع دستی در هیچ سند تاریخی نشان داده نشده است. اما تحقیقاتی در این زمینه انجام شده است به شرح زیر هستند:

درباره هنر خاتم در ایران و سایر کشورهای اسلامی، حتی بزرگترین دانشمندان هنر اسلامی و هنر ایرانی نیز درگیر نوعی کلیت بخشی به موضوع هستند؛ به گونه ای که پروفسور پاپ، ایران شناس مشهور در کشف ریشه های این هنر می گوید: «هنر خاتم از زمان بسیار طولانی و حتی دوران باستان در خاور میانه وجود داشته است». در حقیقت، آنچه پاپ در مورد تاریخ خاتم کاری می گوید، درباره هنری است که تاریخی در حدود شش صد سال دارد که از صنایع دستی با تاریخی در حدود چندین هزار سال الهام گرفته است.

اما مطمئناً، این هنر دست نیز به مانند بسیاری از هنرها در طول تاریخ خود روند تکاملی را پشت سر گذاشته است. برخی از محققان، چین را سرزمین اصلی هنر خاتم می دانند و برخی دیگر مصری ها و سوری ها را منشأ آن می دانند و هر یک از آنها اسناد و مدارکی را برای اثبات ادعای خود ارائه می دهند. کتابچه راهنمای صنایع اسلامی، توجه خوانندگان را به این موضوع جلب می کند که: «خاتم در همه دوره های جهان اسلام چه در شرق و چه در غرب محبوب بوده است».

شاید اولین نمونه خاتم که در ایران یافت شد، مربوط به اشکال گُل مانندی است که در کتاب مقدس به کار رفته است که متعلق به قرن هشتم است (همزمان با قدرت دولت مغول در ایران). در کتاب مقدس، خاتم کوچک به صورت شش ضلعی به نمایش گذاشته شده است. از نام سازندگان آن مشخص است که در این شیء در ایران ساخته شده است. پس از آن زمان، هنر خاتم در ایران و کشورهایی مانند سوریه و مصر دیده شد.

این هنر تا حدودی از دیرباز در ایران وجود داشته است. مقالات منسوخ شده در دوره صفویه اهمیت ویژه ای را به این موضوع اختصاص داده اند، زیرا هنرمندان از این هنر برای تزئین درب ها، پنجره ها، قاب های آینه، جعبه های قرآن، فانوس ها و مقبره ها استفاده می کردند. تزئینات درب های اماکن مقدس عمدتاً از نقوش خاتم تشکیل شده است. این نمونه ها را می توان در شهرهای مشهد، قم، شیراز و ری مشاهده کرد.

در دوره صفویه، هنر خاتم کاری در شهرهای جنوبی ایران به ویژه در اصفهان، شیراز و کرمان شکوفا شد. در دوره صفویه، خاتمکاری در دربار چنان محبوب بود که شاهزادگان این تکنیک را در کنار هنر موسیقی یا نقاشی یاد می گرفتند. هم اکنون این هنر در اصفهان، شیراز و تهران در حال انجام است. استادان خاتم کاری، با حفظ ارزش های این هنر، نوآوری های بزرگی را به بار آورده اند.

از نمونه های مشهور هنر خاتم کاری کاری می توان به حرم امام علی (ع)، یکی از شاهکارهای هنر خاتم که توسط استادان شیراز انجام شده و از زمان صفویه به جا مانده است اشاره کرد. نمونه دیگر خاتم ایرانی، برخی از قسمت های حرم شیخ صفی الدین در اردبیل است.

مشخصات هنر خاتم کاری

متریال مورد استفاده: مواد مورد استفاده برای این هنر از نظر کاربرد، می توانند حداقل در پنج گروه مجزا از جمله انواع چوب، استخوان، فلز، چسب و روکش نهایی تقسیم شوند. چوب های مورد نیاز در این هنر برای ساختن بدنه کار و یا اجزای تزئیات ریز به کار گرفته می شوند. علاوه بر استفاده از منشور چوبی با رنگ طبیعی قهوه ای روشن یا قهوه ای تیره، گاهی اوقات برای تنوع بیشتر رنگ ها، آنها را در ظروف رنگی عالی جوشانده و به منظور رنگ آمیزی، آنها را به رنگ های مشکی، سبز، نارنجی و سایر رنگ هایی خنثی در می آورند. سیم های فولادی (معمولاً از برنج) نیز برای ساختن خاتم به شکل منشورهای بلند و باریک استفاده می شوند.

نقوش مورد استفاده: نقوش خاتم از کوچکترین شکل گرفته تا مجموعه نهایی از نگاره های خاص، نشانگر یک یا صدها گره یا نقوش هندسی است. می توان ادعا کرد که هنر خاتم از گره چینی سرچشمه گرفته است. گره چینی اصطلاحی است که برای صنایع دستی استفاده می شود و مراحل مختلفی از ترسیم و اجرای را شامل می شود. هر گره به طور معمول از یک شکل هندسی چند ضلعی تشکیل می شود که بسته به سلیقه هنرمند و کاربردش، سادگی و پیچیدگی متفاوتی دارد.

نکته: یک خاتمکاری با کیفیت، دارای الگوها و تصاویر متقارن و هم اندازه است. هرچه تصاویر و الگوها بر روی سطح کار تکرار شوند، ارزش آنها از نظر زیبایی شناختی بالاتر می رود.

مراحل خاتم کاری

خاتم از نظر روش ساخت، شکل و سطح مقطع کوچکترین واحد آن به دو نوع خاتم مربع و خاتم مثلثی طبقه بندی می شود. خاتم مربعی، کوچکترین سطح مقطع اش واحد مربعی شکل است و خاتم مثلثی، کوچکترین واحدش مثلثی است. چسباندن و برش آنها به صورت لایه ای انجام می شود.

مراحل مختلفی برای ساخت خاتم انجام می شود که مرحله اول مربوط به ملاحظات نقوش خاتم و چگونگی اجرای آن براساس نقوش در نظر گرفته شده است. پس از این مرحله، تعداد مورد نیاز از چوب های رنگی و سیم فلزی (مفتول) آماده شده و مرحله گل پیچی شروع می شود. منشورهای چوبی و سیم های فلزی یک به یک به سطح کا توسط سریشم چسبانده شده و براساس نقوش به یکدیگر متصل می شوند. سپس نخ ها به دور آن پیچیده می شوند تا لوز خاتم به تدریج ایجاد شود.

پس از تشکیل لوز که به شکل ستون بلند و باریک با سطح مقطع شکل رومی است، مرحله برش ستون حدود شش تا هشت قطعه پیچیده می شوند و سپس این قطعات در نزدیکی یکدیگر جمع شده و چسب زده می شوند. در مرحله بعد، دو صفحه چوبی نازک در زیر و بالای لوز چسبانده شده و دو قطعه چوب در هر دو انتهای اول و آخر لوز کار گذاشته می شوند و سپس برای ثابت ماندن، تحت فشار قرار می گیرند.

این مجموعه چسبیده و فشرده شده، «قامه خاتم» نام دارد. پس از آماده سازی قامه و خشک کردن چسب آن، توسط اره برقی به نوارهای باریک بریده می شود. مرحله بعد به پوشش سطح چوبی شیء مورد نظر توسط نوارهای خاتم اشاره دارد که بسته به مکان استفاده شده از متن یا حاشیه خاتم استفاده می شود. سرانجام، تمام سطح کار برش خورده، سنباده زده و بتونه کاری می شود. در مرحله پایانی، نوبت به روغن کاری و جلا دادن کار می رسد.

مشهورترین خاتم کار معاصر ایران چه کسی است؟

از خاتم کاران بزرگ در گذشته های خیلی دور، سندی در دست نیست. اما یکی از استادان برتر این هنر «محمدباقر حکیم الهی» است. وی هنر خاتم را در جوانی در شیراز و از استاد صانع خاتم آموخت و این هنر را به کوچکترین برادر خود با نام اسد اللّه حکیم الهی آموخت. در اوایل دهه 50، آقای حکیم الهی به تهران مهاجرت کرد و تا پایان عمر خود در سال 2012 در پایتخت زندگی کرد. در طول زندگی اش، آثار خاتم متعددی خلق کرد، از فریم های کوچک و جعبه های جواهرات گرفته تا موارد بزرگ مانند میزهای قهوه و لوسترهای بزرگ که برخی از آنها هم اکنون در ایران در موزه ها قرار دارند، اما آثار این هنرمند بزرگ، در مجموعه های خصوصی در سراسر جهان قرار دارند.

کلام آخر

بیشتر هنرهای ایرانی به طرز چشمگیری ظریف هستند و با دقت بالایی ساخته شده اند. به ویژه در مورد خاتم کاری، توجه به این نکته ضروری است که هنری اینچنینی به معنای قرار گرتن حداکثر 250 قطعه کوچک در هر سانتی متر مکعب در کنار یکدیگر است. نتیجه چنین شاهکاری خیره ‌کننده باعث می شود هنر صنایع دستی به تعالی خود نزدیک شود. به هر روی، خاتم کاری یکی از هنرهای تزئینی ایرانی و از صنایع دستی مشهور تاریخ کشور است که بیش از پیش مورد غفلت و فراموشی قرار گرفته است.

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *